Z kroniki wsi Wrząca

600 lat Wrzącej

„Wieś Wrząca, po raz pierwszy wymieniona w Kodeksie Dyplomatycznym Wielkopolski (t.V, s.214) z 1413 roku. Należała wtedy do Piotra Zajączka, późniejszego podkomorzego sieradzkiego (1440-1454) a następnie kasztelana rozpiórskiego (1456-1467).”

Z rodu Zajączków herbu Świnka pochodził Jakub Świnka - biskup gnieźnieński od 1283 roku, wybitny polityk popierający zjednoczenie Polski przez Łokietka. Sama nazwa wsi też ma metrykę z 1413 roku: „w zapiskach o dworze we Wrzącej z 1413 roku wymienione jest słowo WRZĄCY”.

Majątek z centrum we Wrzącej, uformowany prawdopodobnie już w XIV wieku, obejmował w szczytowym okresie wsie Włocin, Grzymaczew, Słomków, Suchy, Kwasków, Orzeżyn, Dziebędów i zaginione Kolędzie. Od początku XIX wieku dzielił się na trzy zespoły gospodarcze: Wrząca, Gruszczyce i Równa.

Po Zajączkach wieś objęli Mączyńscy, następnie Brzechwowie, a w XVII wieku Urbańscy herbu Nieczuja:

„Około 1660 r Wrząca przeszła w posiadanie rodu Grodzickich herbu Gryf. Wtedy to bowiem Teresa Urbańska wniosła wieś w wianie Adamowi Grodzickiemu. W rękach Grodzickich majątek ten pozostawał przez około 300 lat tj. do II wojny światowej.”

Wrząca w Słowniku geograficznym (1895)

Kronika przytacza hasło ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego: wieś i folwark w powiecie sieradzkim, gminie Gruszczyce, parafii Wojków, 22 wiorsty od Sieradza. Wieś liczyła 29 domów i 606 mieszkańców (razem z osadami Borek, Migacz, Poręby i Łapigrosz), folwark - 11 domów i 39 mieszkańców, z folwarkiem Zimna Woda, karczmami Dębiniec i Łapigrosz oraz osiedlem leśnym Biała. W 1827 roku - 36 domów i 323 mieszkańców. Dobra Wrzącej w 1877 roku obejmowały 1491 mórg, w tym 552 morgi lasu; na Zimnej Wodzie stał wiatrak.

Najstarsza gospodarka odnotowana już na początku XVI wieku:

„Na początku XVI wieku Łany kmiece dawały plebanowi za meszne po 3 korce żyta i 3 owsa, a folwark dziesięcinę (Łaski, L.B. II 55).”

Źródła: Kronika Wrzącej · Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (1895)

Szkic wsi i dawne nazwy

Kronika zachowała całą mikrotoponimię Wrzącej, z odręcznym szkicem przysiółków i miejsc. To nasza własna, ludowa mapa wsi: Poręby, Migacz, Krupina, Żabia, Kolonia Wrząca, Łapigrosz, Bukówki, Zimna Woda, Gnojownia, Garncarski Piec, Owczarska Droga, były Wiatrak i struga Pokrzywka.

Skąd te nazwy?

• Łapigrosz (ulica, 15 domów): „W przysiółku tym była kiedyś karczma, której właściciel powtarzał motto: »muszę łapać każdy grosz, żeby żyć« i stąd ludowa nazwa.” Asfalt położono w latach 2006-2007.
• Owczarska Droga: „drogą tą przepędzano owce na łąki w kierunku lasów. Łąki były przy strudze »Pokrzywka« płynącej od Wojkowa. Owczarzami we dworze była rodzina Figińskich.” Po wojnie osiedlili się tu ci, którzy dostali ziemię z parcelacji majątku.
• Żabia (9 rodzin): „położona jest na bardzo niskim terenie - bardzo często błotnistym - Topiele.” Asfalt od 2012 r.
• Krupina: pola między granicą z Wojkowem a ulicą Kolonia Wrząca; nazwa od tłustej ziemi „latem zsychającej się w bryły (krupy)”.
• Wiatrak: najwyższe wzniesienie Wrzącej przy dawnych czworakach dworskich; stał tu wiatrak-młyn. Drugi wiatrak był na Zimnej Wodzie.
• Migacz: ulica, przedłużenie Porąb. „Nazwa skojarzona z miganiem śmigieł wiatraka? który kiedyś stał na wzgórzu od strony zachodniej.”
• Zimna Woda: teren źródlisk nad kanałem w stronę Zaborowa. „Istniał tu 1700-1800r. mały folwark należący do folwarku dworskiego Wrząca i były 3 domy, których obecnie już niema.”
• Gnojownia: działki przy drodze do Zaborowa, dawne deputaty wyrobników dworskich: „Każdy zainteresowany starał się nagnoić jak najcieniej, aby zyskać jak największą powierzchnię pola.”
• Garncarski Piec: plac w kierunku Zaborowa, miejsce po piecu do wypalania glinianych naczyń.
• Borek: przysiółek przy Wojkowie, na lekkich glebach. „Długo tu był gaj brzozowy. Na terenie mieszkał »Borowy« - gajowy - przed wojną leśniczym był Gałecki. Stąd nazwa.”
• Bukówki: grunty Wrzącej przyległe do wsi Bukowina.
• Poręby (11 rodzin w 2014 r.): przysiółek powstały po wyrębie lasów, przy granicy z Gruszczycami.
• Kolonia Wrzącej: nazwa powojenna (po 1945 r.), przedłużenie ulicy Żabiej.
• Droga Akacjowa (8 rodzin): „Pozostał budynek czworaków dworskich i fundamenty po gorzelni.”
• Droga Lipowa (5 rodzin): „doprowadza do parku i pałacu. Domy powojenne. W historii były tu czworaki dworskie.”

Źródło: Kronika Wrzącej

Zespół dworski Grodzickich

Serce dawnej Wrzącej. „Grodziccy: z rodu Gryfitów herbu Gryf. Nazwisko pochodzi od Grodźca. Majątek Wrząca - 646 ha w tym 350 ha lasów park 6 ha.” Klasycystyczny dwór z ok. 1800 roku stoi w zabytkowym parku z cennymi drzewami - wśród nich tulipanowiec. Dwór słynął z hodowli koni arabskich dla wojska i zarodowej hodowli krów rasy polskiej czerwonej; do stajni przylegała kuźnia, którą prowadził kowal Ignacy Sieradzki.

Plan majątku z lotu ptaka, rok 1936

W kronice zachował się ręcznie rysowany szkic zabudowań dworskich, sporządzony według fotografii lotniczej „zrobionej z wysokości 600 m przez pilota Dębińskiego”. Legenda wymienia 18 obiektów: pałac-dwór, spichrz, stajnię koni arabskich, oborę bydła czerwonego, kuźnię, budynek gospodarczy (woły, źrebakarnia, garaż, wozownia), oficynę, wyspę - stare grodzisko, gorzelnię, dwa czworaki dworskie, budynki gospodarcze pracowników, stodoły murowane, kuchnię, fosę i klomb.

Czego już nie ma

Spichlerz stał za parkiem, 100 m od pałacu - „rozszabrowany ok. 2000r”. Murowany budynek gospodarczy przy parku (stajnia cugowa, wozownia, źrebakarnia i garaż; za PRL chlewnia Gminnej Spółdzielni) nie istnieje od 2010 roku. Po gorzelni „pozostały tylko grube fundamenty przy drodze akacjowej”. Maria Grodzicka wspominała ją tak:

„…między wiatrakiem na górce, a drogą folwarczną, gdzie stał duży stylowy budynek wybudowany ongiś za dziadka Tadeusza, tak zwana gorzelnia. W tej gorzelni mieszkali służący z rodziną, szofer Kazimierz, owczarz z rodziną i ogrodnik.”

Najcenniejsza była oficyna: modrzewiowy dworek z XIX wieku, dom zarządcy:

„Tu nakarmiono powstańców styczniowych, rozbitych za godzinę (do 12-tej) przez Rosjan we Wrzącej - (owczarska droga) 16 listopada 1863 r. Do Sieradza przeniesiony został w 1970 roku.”

Dziś ten „Dworek Modrzewiowy” to najcenniejszy historycznie obiekt parku Staromiejskiego w Sieradzu. Po wojnie w wielkim dworze działała szkoła - aż do 2003 roku.

Źródła: Kronika Wrzącej · J. Grodzicki, „Tu są nasze korzenie”

Powstanie styczniowe, 16 listopada 1863

„Powstańcy polegli 16 listopada 1863 r o 12 w południe w Wrzącej - Owczarska Droga.”

Najtragiczniejsza karta wsi. Rosyjscy huzarzy rozbili tu oddział powstańczy Wincentego Pągowskiego. Kronika, za księgami parafialnymi parafii Wojków przechowywanymi we Włocławku, zachowała imienny wykaz poległych i zmarłych z ran:

* tak w kronice; data do weryfikacji w księgach parafialnych.

Rannych opatrywano w dworskiej gorzelni, rozbitych powstańców nakarmiono w modrzewiowej oficynie:

„W domu Pawła Popłonikowskiego istnieje przekaz pokoleniowy iż jego prababcia chodziła opatrywać rannych do gorzelni.”

Pamięć przetrwała: Grodziccy ufundowali w XIX wieku krzyż-kapliczkę przy Owczarskiej Drodze, a w 1997 roku w centrum wsi, w miejscu dawnych czworaków, gdzie mieściła się pierwsza szkoła, odsłonięto pomnik poległych powstańców z inicjatywy Grzegorza Wojtysiaka.

Źródła: Kronika Wrzącej · księgi parafialne parafii Wojków

Walka powietrzna nad Wrzącą, 7 września 1939

We wrześniu 1939 roku niebo nad wsią na chwilę stało się polem bitwy:

„7 września 1939 roku na polu we Wrzącej rozbił się Polski samolot P11c z Pawłem Łuczyńskim (Paul Longin) za sterami.”

„W pogoni Łuczyński pochylił samolot w skręcie i zawadził o czubek korony dużego drzewa. Zdarzenie to miało miejsce na pograniczu wsi Wrząca i Gruszczyce.”

Mieszkańcy nie stali bezczynnie:

„Walkę obserwowali mieszkańcy Wrzącej i gdy jedenastka spadła na ziemię Antoni Każmierczak oraz jego sąsiad Pawlik pobiegli do niej. Pilot był uwięziony we wraku i prosił o pomoc. Przenieśli go do domu Franciszka Popłonikowskiego. Tam opatrzono mu rany nóg.”

Historia ma piękny finał: w 1992 roku Łuczyński przyleciał ze Stanów Zjednoczonych i odwiedził rodzinę Popłonikowskich - spotkanie doszło do skutku dzięki pośrednictwu Polskiego Radia.

Źródło: Kronika Wrzącej

Okupacja, wyzwolenie i pierwsza żarówka

„W 1939 roku Niemcy eksmitowali Grodzickich z dworu. W pałacu zrobili placówkę Gestapo. Posterunkowym został Niemiec Pryngiel. Pod schodami do dworu zrobił karcer. Prześladował (bił) Polaków np. za handel mięsem.”

W dworskich pokojach zamieszkał baron Karl Ropp z żoną i dwiema córkami - po latach dobrze wspominany: na jego interwencję posterunek przeniesiono do Gruszczyc, zgodził się też na ukrycie kapliczki powstańczej w stodole podworskiej. Około 2000 roku Wrzącą odwiedził jego wnuk. Baron pomógł także kapralowi Antoniemu Wojtysiakowi wrócić z niewoli radzieckiej dzięki wymianie jeńców w Radomiu.

Wyzwolenie w styczniu 1945 roku miało też ciemne karty. Przy sklepie w centrum wsi od rozbrajanego granatu zginęło trzech kilkunastoletnich chłopców: Garncarek, Ciągnisz i Mikołajczyk. Józef Urbaniak, zmuszony do wywożenia uciekających Niemców, zginął od bomby w dniu powrotu do Polski. Zastrzelono czterech Niemców-cywilów, pochowanych prawdopodobnie przy drodze akacjowej (później ekshumowani do Niemiec).

Reforma rolna 1946: pracownicy dworscy bali się przyjąć ziemię - nie mieli koni, pługów ani wozów. „Grodzickim pozostawiono tzw resztówkę - 40 ha ziemi włącznie z 6 ha parku”, ale z nakazem zamieszkania w innym powiecie - osiedli w Błaszkach.

I data-symbol: pierwszy dzień elektryczności we Wrzącej - rok 1961 (Łapigrosz doczekał się prądu dziesięć lat później, w 1971).

Źródło: Kronika Wrzącej

Wspomnienia Marii Grodzickiej

Maria Grodzicka - pisarka, sanitariuszka Powstania Warszawskiego (AK, pseudonim „Klara”) - opisała w książce „Wśród polskich pól przed laty” zimowy, pieszy powrót rodziny do majątku u schyłku wojny:

„Nagle Tadeusz przystanął i wskazawszy szeroką bruzdę, która w tym miejscu przecinała pole, powiedział głosem pełnym wzruszenia: »Tutaj jest granica Wrzącej, tu już moja ziemia«.”

Uklękli na oszronionej ziemi i modlili się psalmem „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. Szli dalej obok figury św. Tadeusza, przez bramę, aleję lipową i most na strudze:

„Jeszcze mały zakręt i ujrzeliśmy nasz stary dwór. Stoi jak zawsze zadumiony, jakby wrośnięty w ziemię, wkomponowany w otaczający go park.”

„Cały klomb przed dworem usiany mnóstwem papierów, druków, różnego rodzaju książkowych i archiwalnych szczątków. Były to ślady rabunku i zniszczenia. Spóźniliśmy się.”

W sionce dworu czekała niespodzianka - wartę pełnili synowie dawnej służby folwarcznej z opaskami Milicji Obywatelskiej:

„Gdy weszliśmy do sionki, powitali nas okrzykami radości - Ignac, Bronek, Witek, Janek to przecież nasze chłopaki!”

Kronika rozszyfrowuje bohaterów: Ignac - ojciec Bronisława Majchrzaka, Bronek - Bronisław Ratajczyk, Witek - Witold Figiński, Janek - jego brat. Chłopcy opowiedzieli, jak zjawiło się wojsko rosyjskie, jak uciekali Niemcy i jak baron Ropp „ledwo uszedł z życiem” - i nie wiedzieli, czy mają dalej pełnić straż, skoro „Prawi dziedzice” powrócili.

Testament staropolskiej gościnności

Więź rodziny ze wsią przetrwała cały PRL. Po 1989 roku Grodziccy bywali na lokalnych uroczystościach - m.in. na odsłonięciu pomnika powstańców w 1997 roku (Józef Grodzicki „w płaszczu Maltańskim”). A gospodarz Zygmunt Popłonikowski zapisał w testamencie rzecz wyjątkową:

„…miałem przykładać drapieżne ręce, gdy Was rozdrapywano jak kruki i wrony? (…) Na naszego spadkobiercę, jego żonę i dzieci nakładamy obowiązek testamentowy przyjmowania ich zawsze pod dach tego domu obyczajem staropolskiej gościnności.”

Źródła: M. Grodzicka, „Wśród polskich pól przed laty” · Kronika Wrzącej

Dwór na wielkim ekranie - „Romantyczni”

„W DWORZE WRZĄCEJ nakręcono film «ROMANTYCZNI».”

Rok produkcji 1970, dramat psychologiczny, 87 minut. Plenery: Spała, Wrząca k. Sieradza i Rydzyń k. Leszna. Fabuła: zimą 1848 roku dwaj bracia, Władysław i Henryk, czekają w szlacheckim dworku na emisariusza, który poprowadzi ich do oddziałów generała Bema na Węgry. Henryk zakochuje się w Emilce - kocha ją też dziedzic Nawrocki. Finał jest tragiczny: Henryk zabija rywala i trafia w ręce pruskich żandarmów, a Władysław przedziera się do Bema.

W obsadzie: Ignacy Gogolewski, Władysław Hańcza, Olgierd Łukaszewicz, Jan Ciecierski, Marta Lipińska, Ryszarda Hanin i inni.

Źródła: Kronika Wrzącej · M. Hendrykowski, „Stanisław Różewicz”

Kapliczki i krzyże

Kronika opisuje pięć obiektów sakralnych - każdy z własną historią:

• Krzyż-kapliczka powstańców: „w postaci dużego krzyża przykrytego daszkiem z gontów. Ufundowana przez Grodzickich w XIX wieku na pamiątkę rozegranej bitwy Powstania Styczniowego z 1863 r na okolicznych polach.” W czasie okupacji przechowywana przed Niemcami w stodole koło czworaków - za zgodą barona Roppa. Odnowiona ok. 1980 r. przez stolarza Wojciecha Kuświka, stoi na dwóch betonowych płytach, „by nie próchniał od wilgoci”.
• Kapliczka św. Tadeusza: cztery postacie świętych rzeźbione w drewnie (pocz. XIX w.): św. Tadeusz, Józef, Jan i Róża (Rozalia) - „imiona najczęściej były nadawane potomkom Grodzickich w dworze”. Stoi na wprost wjazdu ulicą lipową do dworu.
• Krzyż żelazny (ogrodzony): na skrzyżowaniu dróg Wrząca-Bukowina i Łapigrosz-Żelisław.
• Postument z Matką Bożą: słupek z figurą „w parku na wysepce, gdzie kiedyś istniał pierwotny dwór”.
• Krzyż żelazny przy ulicy do Zaborowa: „Po decyzji Niemców rozebrany w 1939 roku i pocięty. Zrekonstruowany po wojnie.”

Wszystkie te obiekty nanosimy na interaktywną mapę wsi →

Źródło: Kronika Wrzącej

Rezerwat przyrody „Wrząca”

„Florystyczny i leśny rezerwat przyrody o powierzchni 59,10 ha utworzony w 1995r. Pomniki przyrody: buki o obwodzie 310 cm - 320 cm.”

Przy wejściu do rezerwatu stoi drewniana tablica z mapką i regulaminem.

Źródło: Kronika Wrzącej

Ludzie stąd

• Maria Grodzicka: pisarka. „Patriotka - gorąca zwolenniczka Piłsudskiego. Udział w Powstaniu Warszawskim AK, sanitariuszka pseudonim «Klara»”. Autorka wspomnień „Wśród polskich pól przed laty”.
• Radosław Popłonikowski: aktor i lektor, znany m.in. z serialu „Plebania”.
• Antoni Marczykowski: robotnik drogowy, samouk-fenomen: „umiał na pamięć Balladynę Słowackiego, Powrót Taty Mickiewicza i szereg innych utworów wierszowanych. Skończył tylko 2 klasy podstawówki.”
• Grzegorz Wojtysiak: inicjator budowy pomnika powstania styczniowego w centrum wsi, członek Bractwa Kurkowego w Sieradzu, wiceprzewodniczący Regionu „Solidarności” 1989-90.
• inż. Ireneusz Trzciński: architekt (Gdańsk).
• inż. Józef Ligner: inżynier budowy dróg, mostów i lotnisk; pracował w Sieradzu, Łasku i Warszawie.
• Wacław Majdański: lekarz medycyny w Brąszewicach.
• inż. Zygmunt Nieć: agronom, główny specjalista ds. ekologii (WODR Kościerzyn, do 2011 r.); pomysłodawca kroniki wsi.
• Stanisław Figiński: strzelectwo sportowe, LOK Sieradz.
• Irena Lipińska: zakonnica orionistka, pracowała w domu opieki w USA.
• Walenty Walczak: „Zginął z rąk Niemców podczas wojny.”

Żołnierze wojny obronnej 1939

• Franciszek Wierucki (Wrząca 82): „Więzień niemieckiego oflagu podczas II wojny. Odznaczony: Medalem za udział w wojnie obronnej 1939” (Rada Państwa, 1986).
• Antoni Wojtysiak: kapral WP, „w niewoli radzieckiej. Wrócił dzięki wymianie jeńców w Radomiu. Pomógł tym baron Ropp.”
• Apolinary Wierucki: walczył na Kresach.
• Bronisław Ratajczyk, Jan Majchrzak, Jerzy Łakomiak: kombatanci II wojny światowej.

Postacie historyczne

• Piotr Zajączek: dziedzic Wrzącej, podkomorzy sieradzki 1440-1454, kasztelan rozpiórski 1456-1467.
• Jakub Świnka: „Syn dziedzica prawdopodobnie z Wrzącej (…) Wybitny polityk polski, piastujący godność biskupa gnieźnieńskiego od 1283r. Popierał zjednoczenie Polski przez Króla Łokietka.”

Źródło: Kronika Wrzącej